Íslenska í erlendum lausnum
Óttar Kolbeinsson Proppé
Yfirmaður stefnu, samhæfingar og alþjóðamála
Á árunum 2019-2023, undir fyrri máltækniáætlun stjórnvalda, var lagður sterkur grunnur að stafrænni framtíð íslenskunnar. Með söfnun viðamikilla texta- og talgagnasafna, þróun opinna innviða og smíði ýmiss hugbúnaðar var búið til umhverfi sem gerir bæði innlendum og erlendum aðilum kleift að þróa lausnir á íslensku.
Í núverandi máltækniáætlun (2024–2026)1 færðist áherslan í ríkari mæli yfir á hagnýtingu. Það er ekki fullnægjandi að innviðirnir fyrir íslensku í tækni séu til staðar einir og sér heldur þurfa þeir að rata inn í daglegt líf fólks. Í þau tæki og tól sem við notum og þær erlendu lausnir sem móta sífellt stærri hluta af daglegum samskiptum okkar.
Þetta gerist ekki af sjálfu sér
Þótt tækninni fleygi fram er ekkert sjálfgefið við það að íslenska fái pláss í alþjóðlegum hugbúnaði. Íslenskur markaður er smár og notendahópurinn fámennur. Alþjóðleg tæknifyrirtæki starfa í hröðu umhverfi þar sem gríðarleg pressa er á vöruþróunarteymum að skila af sér afurðum sem fyrst. Fyrir vikið verður oft afar ströng forgangsröðun á því efni sem drífur alla leið inn í endavöru þeirra. Tungumál eru þar engin undantekning, enda getur verið flókið að gera hugbúnað aðgengilegan á nýju máli, og forgangsraða fyrirtæki því gjarnan tungumálum eftir stærð markaðar, fjölda málhafa eða aðgengi að gögnum á tungumálinu sem nýtast í þróun lausnarinnar.
Í slíku umhverfi eiga smærri tungumál á hættu að verða útundan.
Vegna þessa er hagsmunagæsla gagnvart þessum fyrirtækjum einn mikilvægasti og sýnilegasti hluti af starfsemi Almannaróms. Með markvissri kynningu á þeim opnu afurðum sem komið hafa út úr máltækniáætlunum, tengslamyndun inn í fyrirtækin og beinu samtali við áhrifafólk innan þeirra hefur Almannarómi, stjórnvöldum og öðrum innan íslenska máltæknisamfélagsins tekist að breiða íslenska tungu út víða í stafrænum heimi.
Eitt helsta markmið í starfsemi Almannaróms er að tryggj að íslenskir notendur geti notað nýjustu tækni á eigin tungumáli, með eðlilegum hætti og fullu notagildi. Þetta gerum við eftir fjölbreyttum leiðum.
Staðan í dag
Staða íslensku í tæknilausnum hefur batnað verulega á undanförnum árum. Með markvissri vinnu og hagsmunagæslu hefur tekist að koma íslensku inn í fjölda þeirra lausna sem skipta mestu máli í daglegu lífi fólks og fyrirtækja og almennt stendur hún ágætlega í helstu tæknikerfum. Markmiðið er að tryggja að öll sú tækni sem er í mikilli daglegri notkun á Íslandi sé raunverulega nothæf á íslensku.
Hér í töflunni að neðan er dregin saman staða íslensku innan lausna stærstu tæknifyrirtækjanna og lausnunum gefin einkunn á bilinu 1 til 5 eftir því hversu nothæfar þær eru á íslensku. Við matið er einkum horft til þess hvort viðmót lausnarinnar sé aðgengilegt á íslensku og hvort helstu notkunarþættir hennar virki á íslensku. Gemini frá Google fær til dæmis einkunnina 5, þar sem viðmót hennar er aðgengilegt á íslensku en einnig hægt að nota alla lykilþætti mállíkansins á íslensku, bæði í tali, texta og myndgreiningu. YouTube fær hins vegar aðeins 2, því þótt þjónustan bjóði upp á íslenskt viðmót er virkni sem snýr að textun myndbanda, þýðingu og rauntímatextun enn takmörkuð eða ófullnægjandi á íslensku.
Rétt er að taka fram að hér er ekki um vísindalega mælingu a´ gæðum íslenskunnar í hverri lausn að ræða, heldur er hér aðeins um almenna samantekt að ræða, sem fengin er meðal annars úr vörulýsingum lausnanna sem oft tilgreina tungumálastuðning sérstaklega og í einhverjum tilfellum faglegu mati starfsmanns Almannaróms sem hefur unnið að samskiptum við stóru tæknifyrirtækin um stöðu íslensku í lausnum þeirra. Matið snýst því fyrst og fremst um notagildið; hvort lausnir séu vel nothæfar á íslensku, nothæfar að hluta eða lítið sem ekkert nothæfar.
Skalinn
1 = Alls ekki nothæf á íslensku.
2 = Lítill hluti lausnarinnar virkar á íslensku.
3 = Einhver virkni á íslensku, en ekki mjög góð.
4 = Flestir þættir lausnarinnar virka á íslensku.
5 = Allir þættir lausnarinnar eru mjög vel nothæfir á íslensku.
Apple Inc.6 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| Dictation | Tal í textaInnbyggð lausn til að skrifa með rödd í tölvum og símum, hentug fyrir hraðari innslátt og aðgengi. | |
| iOS | StýrikerfiStýrikerfi fyrir iPhone og iPad sem almenningur notar í daglegum samskiptum, vinnu og við afþreyingu. | |
| MacOS | StýrikerfiStýrikerfi fyrir Mac-tölvur sem notað er í daglegri vinnu, sköpun og skrifstofuumhverfi. | |
| Siri | RaddaðstoðarmaðurRaddaðstoðarmaður fyrir skipanir, leit og einföld verkefni á Apple-tækjum. | |
| Translate | ÞýðingarvélInnbyggt þýðingarforrit fyrir texta og samtöl, ætlað ferðalögum og daglegri samskiptanotkun. | |
| VoiceOver | AðgengislausnLausnir fyrir skjálestur, upplestur og aðgengi sem nýtast blindum, sjónskertum og öðrum sem þurfa stuðningsverkfæri. |
Meta8 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| SamfélagsmiðillSamfélagsmiðill fyrir færslur, hópa, viðburði og samskipti almennra notenda og fyrirtækja. | ||
| SamfélagsmiðillMynd- og myndbandsmiðill fyrir einstaklinga, höfunda og vörumerki. | ||
| Llama | MállíkanGrunnmállíkön sem þróunarteymi og fyrirtæki geta byggt eigin gervigreindarlausnir ofan á. | |
| Messenger | SkilaboðalausnSpjallforrit fyrir einstaklinga og fyrirtæki til beinna samskipta og þjónustu. | |
| Meta AI | GervigreindaraðstoðarmaðurNotendaaðstoðarmaður frá Meta sem svarar spurningum og býr til efni í öppum og á vef. | |
| SeamlessM4T | Fjöltyngd tal- og þýðingarlausnRannsóknar- og innviðalausn fyrir tal í texta, texta í tal og þýðingar milli miðla og tungumála. | |
| VoiceOver | AðgengislausnLausnir fyrir skjálestur, upplestur og aðgengi sem nýtast blindum, sjónskertum og öðrum sem þurfa stuðningsverkfæri. | |
| SkilaboðalausnSamskiptaforrit fyrir skilaboð, símtöl og hópa hjá einstaklingum og litlum teymum. |
Google12 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| Android | StýrikerfiStýrikerfi fyrir síma og spjaldtölvur. | |
| Chrome live caption | Aðgengis- og þýðingarlausnBýr til skjátexta og getur þýtt hljóðefni í Chrome, gagnlegt fyrir notendur sem vilja fylgjast með myndböndum, fundum og hlaðvörpum. | |
| Gemini | Stórt mállíkanRisamállíkan til almennra nota. | |
| Google Cloud Speech-to-Text | Tal í textaAPI-lausn fyrir þróunarteymi sem vilja umrita símtöl, upptökur og annað hljóð yfir í texta. | |
| Google Cloud Text-to-Speech | Texti í talAPI-lausn sem les texta upp með vélröddum, hentug í öpp, þjónustur og aðgengislausnir. | |
| Google Maps | Korta- og leiðsögulausnKort, staðaleit og leiðsögn fyrir almenning, ferðalög og staðbundna þjónustu. | |
| Google Search | LeitarvélLeitarvél fyrir almenna notendur, fjölmiðla, nemendur og starfsfólk sem þarf að finna upplýsingar hratt. | |
| Google Translate | ÞýðingarvélÞýðingarþjónusta fyrir texta, skjöl og vefsíður sem einstaklingar og fyrirtæki nota til að skilja efni á milli tungumála. | |
| Google Workspace / Docs | Vinnusvæði og ritvinnslaSkjala-, póst- og samstarfslausnir fyrir teymi, skóla og fyrirtæki. | |
| Live Transcribe | Tal í textaAðgengislausn sem breytir töluðu máli í texta í rauntíma fyrir fundi og samtöl. | |
| Voice Access | RaddstýringAðgengislausn sem leyfir notendum að stjórna tæki með rödd. Gagnlegt fyrir hreyfihamlaða og handfrjálsa notkun. | |
| YouTube | MyndbandsvettvangurMyndbandsvettvangur fyrir áhorf, útgáfu og fræðslu fyrir almenning, höfunda og fyrirtæki. |
OpenAI3 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| ChatGPT | MállíkanSpjalllausn fyrir skrif, samantektir, hugmyndavinnu, greiningu og aðstoð í daglegri vinnu. | |
| Text to Speech | Texti í talRaddlausnir fyrir upplestur og samtöl með rödd í öppum og þjónustum. | |
| Whisper | Tal í textaTalgreiningarlíkan sem þróunarteymi geta notað til að umrita hljóð og tal yfir í texta. |
Microsoft7 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| Azure AI Language | TextagreiningAPI-lausn fyrir textagreiningu, flokkun og úrvinnslu fyrir þróunarteymi og stofnanir. | |
| Azure Speech | Tal í texta / Texti í talAPI-lausn fyrir raddlausnir, þýðingar, umritun og upplestur í öppum, þjónustuverum og stafrænum vörum. | |
| Copilot | GervigreindaraðstoðarmaðurAðstoðarmaður fyrir leit, skrif, samantektir og vinnu í Microsoft-umhverfi fyrir einstaklinga og fyrirtæki. | |
| Microsoft 365 / Office / Outlook | Ritvinnsla og tölvupóstarRitvinnslutól fyrir texta, skjöl og tölvupóstþjónusta Microsoft. | |
| Microsoft Translator | ÞýðingarvélÞýðingarþjónusta fyrir texta og skjöl sem nýtist í vefum, öppum og vinnuflæði fyrirtækja. | |
| Teams | Samskipta- og fundalausnSpjall-, síma- og fundalausn fyrir vinnustaði, skóla og verkefnateymi. | |
| Windows | StýrikerfiStýrikerfi fyrir tölvur sem einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir nota í daglegri vinnu. |
Amazon5 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| Alexa | RaddaðstoðarmaðurRaddaðstoðarmaður fyrir snjallheimili, fyrirspurnir og raddstýringu í tækjum og öppum. | |
| Amazon Lex | Spjall- og raddvélLausn fyrir spjallmenni og raddviðmót sem fyrirtæki nota í þjónustuverum og sjálfvirknilausnum. | |
| Amazon Polly | Texti í talLausn sem les texta upp með vélröddum fyrir öpp, símsvörun, upplestur og aðgengi. | |
| Amazon Transcribe | Tal í textaLausn sem breytir tali í texta fyrir símtöl, upptökur og greiningu á samtölum. | |
| Amazon Translate | ÞýðingarvélÞýðingarþjónusta fyrir forrit, vefi og skjöl sem fyrirtæki nota í fjöltyngdu efni. |
Anthropic1 lausn
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| Claude | MállíkanMállíkan fyrir skrif, samantektir og greiningu. |
Aðrar lausnir11 lausnir
| Lausn | Flokkur og lýsing | Einkunn |
|---|---|---|
| DeepL | ÞýðingarvélarÞýðingarlausnir fyrir texta, skjöl og upptökur sem einstaklingar og fyrirtæki nota til fjöltyngdra samskipta. | |
| Duolingo | TungumálanámForrit fyrir tungumálanám fyrir almenna notendur og nemendur. | |
| ElevenLabs | Texti í tal / Tal í textaRaddtæknilausn fyrir upplestur, talgervingu, umritun og hljóðvinnslu í efnisgerð og vörum. | |
| Le Chat | MállíkanMállíkan frá Mistral fyrir leit, skrif og almenna gervigreindarvinnu. | |
| Notion | Vinnusvæði og skjölSkjala- og verkefnalausn fyrir teymi til að halda utan um glósur, verkefni og gagnasöfn. | |
| Samfélagsmiðill / UmræðuvettvangurUmræðuvettvangur fyrir spurningar og reynslusögur. | ||
| Slack | SamskiptaforritVinnusamskiptalausn fyrir skilaboð, rásir og teymisvinnu. | |
| TikTok | SamfélagsmiðillMyndbandsforrit fyrir almenning og efnishöfunda til að horfa á, búa til og dreifa stuttmyndböndum. | |
| Trello | VerkefnastjórnunVerkefnaborð fyrir teymi og einstaklinga til að skipuleggja verkefni og verkferla. | |
| X / Twitter | SamfélagsmiðillSamfélagsmiðill fyrir stuttar færslur, fréttaflæði og opinbera umræðu. | |
| Zoom | FjarfundalausnFjarfundalausn fyrir vinnufundi, kennslu og fjarviðburði. |
Á undanförnum árum hafa myndast sterk tengsl við flest stærstu tæknifyrirtækin. Reynslan sýnir að fyrirtækin hafa almennt verið jákvæð gagnvart málstað íslenskunnar þegar þeim hefur verið kynntur sá grunnur sem byggður hefur verið upp hér á landi með opnum gögnum. Þetta hefur skilað sýnilegum árangri í ýmsum af mest notuðu tæknilausnum samtímans.
Eitt fyrirtæki sker sig þó enn úr, Apple. Þar hefur verið erfiðara að koma á beinu og markvissu samtali um stöðu íslenskunnar í lausnum þess, og fyrir vikið virka lausnir fyrirtækisins, sem þó eru í mikilli notkun á Íslandi, fæstar á íslensku eins og sést vel í töflunni að ofan.
Sérstök áskorun: Apple
Staða Apple er eitt skýrasta dæmið um það hvar enn er langt í land í stafrænni vegferð íslenskunnar. Þrátt fyrir mikla útbreiðslu Apple-tækja á Íslandi hefur fyrirtækið hingað til verið fremur lokað gagnvart beinu samtali um stuðning við íslensku í sínum lausnum.
Hvers vegna þetta skiptir máli
Vörur Apple gegna óvenju stóru hlutverki í daglegu lífi fólks. Þetta á ekki síst við um snjallsíma, spjaldtölvur og sérhæfð hjálpartæki þar sem raddstýring og málskilningur eru lykilforsendur fyrir fullu notagildi.
50% Íslendinga eiga iPhone
74% á aldrinum 18–34 ára eiga iPhone
Næsta skref
Með það að markmiði að opna á formleg samskipti áttu ráðherra og fulltrúar Almannaróms fund með Apple á skrifstofum fyrirtækisins í London þann 20. apríl 2026. Sá fundur markar mikilvægan upphafspunkt og er gluggi sem nú er að opnast til að bæta stöðu tungumálsins í vistkerfi Apple.
Árangurinn sem náðst hefur undanfarin ár byggist á tveimur þáttum sem haldast þétt í hendur. Annars vegar var lagður traustur tæknilegur grunnur hér heima fyrir með opnum gagnasöfnum, þróun grunnverkfæra og þekkingaruppbyggingu. Hins vegar hefur Almannarómur, í samstarfi við stjórnvöld og íslensk máltæknifyrirtæki, unnið markvisst að því að koma þessum grunni inn í lausnir stærstu tæknifyrirtækja heims.
Þetta er gert með fjölbreyttum aðferðum. Stundum með beinum erindum til fyrirtækjanna. Stundum þarf að finna Íslendinginn sem vinnur hjá fyrirtækinu, mynda réttu tengingarnar o.s.frv. Í önnur skipti hafa myndast tilefni til sendiferða með íslenskum ráðamönnum á vesturströnd Bandaríkjanna til að funda beint með hátt settu fólki innan tæknifyrirtækjanna til að kynna fyrir þeim íslensku leiðina að opnum íslenskum gögnum2. Allt hefur þetta skilað góðum árangri á síðustu árum og gert það að verkum að flestar helstu tæknilausnir heims séu vel nothæfar á íslensku í dag.
Íslenska annað málið inn í ChatGPT
Skýrasta dæmið um hverju markviss hagsmunagæsla getur skilað er samstarf Íslands og OpenAI. Í kjölfar fyrstu sendiferðar máltækni 2022 opnaðist beint samtal við fyrirtækið sem leiddi til samstarfs sem vakti alþjóðlega athygli og setti Ísland á kortið í þróun gervigreindar.
Íslenska varð fyrsta tungumálið utan ensku sem var innleitt með markvissum hætti í Chat GPT-4.
Þetta markaði tímamót: Í fyrsta sinn fékk smátt tungumál raunverulegt vægi inni í kjarnatækni sem mótar stafrænan veruleika samtímans. Verkefnið byggði á áralangri uppbyggingu máltækniinnviða hér á landi og markvissri eftirfylgni.
Íslenska fyrirtækið Miðeind gegndi þar lykilhlutverki með samstarfi við OpenAI sem fólst í því að veita gögn til þjálfunar líkansins, veita endurgjöf á gæðum þess og almennu mati á málskilningi og málmyndun þess3. Þetta samstarf sýnir hvernig samstilling innviða, opinberrar stefnu og sérfræðiþekkingar getur veitt litlu tungumáli raunverulegt vægi í alþjóðlegri tækniþróun4.
Áfangar á vegferðinni
OpenAI og ChatGPT
Samstarfið sýndi að íslenska getur átt erindi beint inn í fremstu mállíkön heims.
Microsoft Copilot
Markviss eftirfylgni hefur skilað því að íslenska er nú orðin aðgengilegri í vinnuumhverfi Microsoft
Þróun síðustu ára bendir til þess að íslensk gögn séu að skila sér í marktækt betri virkni í þýðingum og tengdri þjónustu.
Meta
Þátttaka í samstarfsverkefnum (eins og Language Technology Partner Programme) tryggir að íslenska sei hluti af opnum innviðum fyrirtækisins.
Spurningin um stöðu íslensku í erlendum lausnum snýst ekki aðeins um þægindi eða táknrænt vægi tungumálsins. Hún snýst um aðgengi, menntun, samkeppnishæfni og um það hvort við ætlum að sjá til þess að íslenska verði raunverulega nothæft tungumál á öllum sviðum samfélagsins í náinni framtíð.
Þetta er áskorun fyrir öll smærri tungumál heims um þessar mundir. Með hröðum tæknibreytingum og útbreiðslu tækni sem tungumál virka ekki á eiga þau í hættu á að hverfa hægt og rólega úr daglegru notkun á fleiri og fleiri sviðum samfélagsins; þar sem fólk vinnur, lærir, skapar eða nýtir sér tæknina á annan hátt.
Verkefninu ekki lokið
Þegar litið er yfir síðustu ár blasir við skýr þróun. Fyrri máltækniáætlun lagði grunninn að stafrænni framtíð íslenskrar tungu. Í seinni máltækniáætlun hefur höfuðáherslan verið á að byggja ofan á þeim grunni og koma íslensku að í stafrænum lausnum sem eru í daglegri notkun hjá almenningi.
Sá árangur sem hefur þegar náðst á því sviði, ekki síst með samstarfi við OpenAI og önnur stórfyrirtæki, sýnir að þetta er sannarlega hægt. Verkefninu er þó hvergi nærri lokið. Stuðningur við íslensku er enn misjafn eftir lausnum. Sums staðar er hann nokkuð takmarkaður og í öðrum er hann lítill sem enginn, sérstaklega í vörum Apple. Þá er ekki sjálfgefið að stuðningur fyrirtækja við íslensku í fyrri lausnum skili sér sjálfkrafa áfram í næstu vörum þess.
Verkefninu er ekki lokið og hér verður að halda áfram að leggja áherslu á þá þætti sem hafa skilað sér vel hingað til. Áframhaldandi vinna við að byggja upp öfluga innviði og gangasöfn fyrir íslensku er nauðsynleg og hefur aðeins aukist með tilkomu stórra mállíkana á allra síðustu árum. Og áfram þarf að vinna stöðugt að því að minna tæknifyrirtækin á tilvist okkar, sýna þeim fram á hve góðan grunn íslenskan á sér í stafrænum heimi eftir máltækniáætlanir og sannfæra þau um að gera sem flestar lausnir sínar aðgengilegar á íslensku.
Heimildaskrá
- Stjórnarráð Íslands. (2024). Máltækniáætlun 2: Íslenskan okkar alls staðar. (opnast í nýjum flipa)
- Stjórnarráð Íslands. (2022, 20. maí). Aðstoðarframkvæmdastjóri Microsoft Cloud les Arnald Indriðason. (opnast í nýjum flipa)
- OpenAI. (2023, 14. mars). Preserving languages for the future. (opnast í nýjum flipa)
- Almannarómur. (2024). Íslenska aðferðin: Hvernig stuðla má að fjölbreytni tungumála og menningar á sviði gervigreindar. (opnast í nýjum flipa)
